Występowanie trolli i innych pokrewnych stworzeń na wyspach półkuli południowej na przykładzie wyspy Reunion
mgr Jacek Brzeziński, dr Signe Värdera
Uniwersytet Trollowy w Trollhättan, filia w Warszawie, 2022
Trolle, jak powszechnie wiadomo, żyją na odległej północy (Blomning et al. 1911). Jednakowoż współcześnie uczeni Uniwersytetu Trollowego w Trollhättan w swoich teoretycznych pracach wywiedli, że owe tajemnicze stworzenia powinny występować niemalże wszędzie (Jokkmokk, Lack 2018, Lack, Jokkmokk 2020). Żeby potwierdzić ich teorię eksperymentalnie, warszawska filia Uniwersytetu Trollologicznego w Trollhättan zorganizowała wyprawę badawczą na odległe wyspy półkuli południowej, w szczególności na wyspę Reunion¹ (niestety na tej jednej wyspie skończyły się fundusze wyprawy).
Trolle, zgodnie z powszechną wiedzą, są stworzeniami leniwymi i bardzo często śpią, przy czym trwa to często dziesiątki, a w przypadku starszych osobników nawet setki bądź tysiące lat. W tym czasie zwykle kamienieją bądź drewnieją i porastają je różne chwasty i inne porosty, przez co dla niewprawnego oka wyglądają jak zwyczajny element krajobrazu. Niemniej jednak poważny trollolog powinien być w stanie rozpoznać je bez trudu. Z różnych powodów, których wymienianie jest poza zakresem tej pracy, współcześnie spotykamy najczęściej właśnie śpiące trolle. Na szczęście trollologia wyposaża nas w wiele narzędzi pozwalających je łatwo zidentyfikować.
Podczas ekspedycji zastosowano szeroko polecane w literaturze techniki wypatrywania nosów (Kallax, Jokkmokk 2019) oraz eksperymentalne, ale jak się okazało, skuteczne techniki zaproponowane przez współczesnych trollologów (Värdera et al. 2021).
Wyprawa zakończyła się oszałamiającym sukcesem i rozlicznymi odkryciami, przedstawionymi szczegółowo w poniższej pracy. Szczęśliwie spotkaliśmy pewną liczbę trolli, którym zdarzyło się przysnąć i które prezentujemy czytelnikom. Wprowadzimy też pewien porządek i podzielimy je na stworzenia leśne oraz górskie i morskie.
Część 1. Stwory leśne
Wyspa Reunion należy do miejsc porośniętych roślinnością gęstą, w której czaić może się wszystko. Kto wie, może tam siedzieć nawet tygrys! Na potrzeby niniejszej pracy określimy ten typ lasu jako las upchany, tak jakby ktoś do niego nawpychał tyle zieloności, ile akurat wlazło. Dlatego bardzo ostrożnie zabraliśmy się za badanie przestrzeni zalesionych, śledząc uważnie wskazówki podsuwane przez największych specjalistów od lasów (Bauer 1931).
W naszych poszukiwaniach skupiliśmy się przede wszystkim na wypatrywaniu nosów. Są one – w przypadku trolli – zwykle ogromne, a poza tym wystają i przez to są łatwe do zauważenia, co podkreśla wielu autorów (Kallax, Jokkmokk 2019, Värdera et al. 2021).
Nie jesteśmy w stanie podać położenia poszczególnych znalezionych osobników, gdyż lasy upchane mają taką nieprzyjemną cechę, że bardzo szybko się w nich gubiliśmy i niejednokrotnie musieliśmy prosić mieszkańców wyspy (którzy np. szczęśliwie akurat wyprowadzali psy) o pomoc w wyjściu z nich.
Już wkrótce rzucił się nam w oczy dorodny nos, a po dokładniejszym przyjrzeniu się, zauważyliśmy wielki omszały łeb. Zamknięte, obrośnięte mchem oczy świadczą o długim śnie – ich właściciel najprawdopodobniej przespał co najmniej 1222 lata (Grunka, Värdera 1999). Po kartoflowym kształcie nosa (Kallax, Jokkmokk 2019) ustaliliśmy, że jest to zwykły troll leśny, zapewne mieszkający w tym miejscu od wczesnego mezozoiku. Postanowiliśmy mu nie przeszkadzać.
Następny troll był trudniejszy do wypatrzenia i tylko dzięki doskonałemu wzrokowi mgr Brzezińskiego, który wypatrzył wielkie skamieniałe oczy, udało nam się zidentyfikować kolejnego trolla. Na pierwszym planie widzimy tu nos plackowaty, zwanym też naleśnikowym. To jeden z najtrudniejszych do zidentyfikowania nosów, niemniej wielka paszcza pod nim świadczy o tym, że mamy tu piękny okaz trolla jaskiniowego. Nosy naleśnikowe bowiem wg prof. Lacka (Lack, Jokkmokk 2020) brały się z częstego wpadania na kamienne ściany jaskini w ciemności.
Dlaczego zatrzymał się w tym lesie? Trudno powiedzieć, to wymaga dalszych badań, my niestety nie mogliśmy sobie na nie pozwolić z uwagi na ograniczone fundusze, których istotną część musieliśmy przecież wydać na croissanty.
Nieopodal trolla jaskiniowego udało nam się spotkać śpiącego jaszczurostwora przydrzewnego (Värdera 1981). Zdrewniała głowa na wysuniętej szyi, dysponująca wielką paszczą oraz szeroko rozstawionymi oczami wyraźnie wskazuje na ten gatunek. To bardzo rzadkie znalezisko, praktycznie nie występujące już w lasach na półkuli północnej.
W kolejnym lesie odnaleźliśmy trolla leśnego o nosie gruszkowatym (Lack, Jokkmokk 2020). Ten charakterystyczny typ nosa, tu wyraźnie skrzywiony (góra nosa biegnie mocno w prawo) jest często spotykany również w Skandynawii. Warto zwrócić uwagę też na nie do końca zarośnięte oczy. Szczególnie dobrze widoczne jest prawe (po lewej stronie zdjęcia). Lewe też było widoczne, ale fotograf nie uchwycił, niestety.
Wiek tego młodego osobnika możemy szacować na 200-300 lat. Trolle w tak młodym wieku zwykle nie śpią długo, więc w ciągu kilku najbliższych dziesięcioleci można liczyć na to, że ów osobnik będzie znów szukał mostu, pod którym mógłby zamieszkać.
Kolejny troll był mocno zarośnięty i tylko dzięki naprawdę doskonałemu oku mgr Brzezińskiego udało się ustalić, że pod wieloma warstwami mchu kryje się śpiący troll.
Otóż proszę popatrzeć na nos kluchowaty (Lack, Jokkmokk 2020) w środkowej części poniższego zdjęcia. Po jego lewej stronie widzimy prawe oko, lewe jest ukryte pod krzaczorem. Z lewej strony zdjęcia charakterystyczne jest też wielkie zwisające kłapciate ucho. To wszystko wskazuje na bardzo starego osobnika (być może z czasów Pangei). Jako że przyroda w tamtych czasach była zupełnie inna, nazywamy takie trolle zdziadziałymi.
Kolejny osobnik jest jednym z najciekawszych znalezionych przez naszą ekspedycję okazów, jako że jest to bardzo rzadki troll tygrysi (Sosnowska 2021). Na pierwszym planie (w środku zdjęcia) widzimy ogromny ryj, ale pod spodem (w lewej dolnej części) wielką szczękę. Widoczne są także oczy (w górnej części, widoczne po lewej i prawej stronie ryja).
Trolle tygrysie są uznawane za bardzo niebezpieczne, więc postanowiliśmy oznaczyć to miejsce dla innych przechodniów, kładąc przed trollem dwa skrzyżowane patyki (na znak zakazu wchodzenia). To powinno odstraszyć przechodniów i zapewnić im w ten sposób bezpieczeństwo na wypadek, gdyby troll się obudził.
Wieku trolla tygrysiego baliśmy się ustalać, więc postanowiliśmy szybko kontynuować inne zadania badawcze w odległych częściach wyspy.
Badając lasy po drugiej stronie Reunionu natknęliśmy się na bardzo ciekawy przypadek. Otóż po prawej stronie zdjęcia widzimy charakterystyczny kształt zdrewniałego trolla puszczowego (nie mylić z leśnym!) (Lack, Jokkmokk 2020). Łatwo go odróżnić od trolla leśnego po charakterystycznym kształcie nosa przypominającym trąbę – w tym wypadku wetkniętą w ściółkę. Oczywiście pewną różnicą jest też fakt, że trolle leśne kamienieją, a puszczowe – jak wiadomo – drewnieją, niemniej wg nowoczesnej metody rozpoznawania gatunku trolla (Kallax, Jokkmokk 2019) zawsze na początku należy określić kształt nosa.
Natomiast przyjrzyjmy się też środkowej części zdjęcia. Widzimy tam skierowany w prawo łeb psitrolla (Sosnowska, Kallax 2018) oraz jego łapę (na zdjęciu pod łbem). Troszkę po lewej od łba da się też dostrzec wielkie omszałe zielone ucho (lewa strona środkowej części zdjęcia).
Psitrolle występują względnie rzadko, a przypadek, aby psitroll był trzymany przez trolla puszczowego nie został jeszcze opisany w literaturze, wobec tego opisujemy go tu jako pierwsi. Zaznaczamy to na wypadek, gdyby recenzenci nie wyłapali, że to my jako pierwsi dokonaliśmy tak ważnego odkrycia.
Wiek trolla puszczowego można oczywiście ocenić po słojach, ale to ryzykowny eksperyment, więc z uwagi na rozległy program badawczy, na którym chcieliśmy się skupić, nie podjęliśmy się go.
Wkrótce spotkaliśmy kolejnego trolla puszczowego, choć z uwagi na dużą ilość porostów trudniej go było rozpoznać. W środkowej części zdjęcia zauważmy nadęty polik (z lewej) oraz nos trąbiasty krótki (bardziej po prawej), trochę przypominający też kluchowaty. Widać też oczy (po lewej i prawej stronie nosa na górze) oraz paszczę z trzema wielkimi zębiskami (pod nosem i polikiem).
Wieku tego trolla również postanowiliśmy nie badać z uwagi na dużą ilość zębów (co najmniej trzy).
Spotkaliśmy również śpiącego jaszczurostwora skalnego. Jaszczurostwory w zasadzie nie występują w Skandynawii ani w Europie, toteż wiemy o nich stosunkowo niewiele. Ten jednak wyglądał, jakby często się budził (mech nie zdążył obrosnąć całego łba), toteż poprzestaliśmy na dokonaniu podstawowych pomiarów oraz sporządzeniu dokładnej dokumentacji fotograficznej (patrz poniżej).
Warto zwrócić uwagę na okrąglusie uszka (lewe wyraźnie widoczne od oka do góry i w prawo) oraz kulkowaty nochal (w lewym dolnym rogu zdjęcia).
Zdawaliśmy sobie cały czas sprawę z tego, że lasy wysp południowych są niezbadane i mogą w nich żyć stworzenia, o których wiemy bardzo mało. Nie wiadomo na przykład, czy w przypadku, gdyby się obudziły i były nieco zaspane, dałyby się namówić na herbatkę, czy też byłyby na tyle głodne, żeby zakończyć szybko prace badawcze naszej ekspedycji. Dlatego gdy znaleźliśmy gigantyczną łapę (na zdjęciu poniżej), postanowiliśmy kontynuować badania gdzie indziej, a problem wielkich łap zostawić innym badaczom jako problem otwarty (wiemy, że koledzy z Instytutu ucieszą się, gdy będą mieli powód, żeby poprosić o dofinansowanie wyjazdu w tak ciekawe miejsce).
Jak widać na poniższym zdjęciu, wielkie łapy są często spotykane w lasach Reunionu. Ta – tym razem wystająca z ziemi – na szczęście wyglądała na mocno omszałą, choć – podobnie jak w poprzednim przypadku – uznaliśmy, że jest to temat wymagający oddzielnej ekspedycji i udziału uczonych o innych specjalizacjach niż nasze.
Były też sytuacje trudne. A szczególnie jedna, gdy doświadczyliśmy przebudzenia się trolla. Tu, na zdjęciu zrobionym w niemal ostatniej chwili, widzimy drzewne łapska sięgające w naszą stronę. Na szczęście troll był zaspany, a łapska wciąż zdrewniałe, więc poruszał się wciąż wolno. Po szybkim skonstatowaniu faktu, że wyraźnie troll mówi w innym języku niż znane przez nas i nie reaguje na zaproszenie na herbatkę (którą mieliśmy na wszelki wypadek w termosie, świeżo zaparzoną), postanowiliśmy uciekać, tym razem bardzo szybko. Oczywiście, jako naukowcy, byliśmy gotowi na wszelkie poświęcenia dla poszerzania wiedzy o trollach na świecie, szczęśliwie jednak nikt z członków naszej ekspedycji nie został zjedzony.
Choć, nie powiem, było blisko.
Część 2. Stwory górskie i morskie
Reunion posiada bardzo wysokie góry, które są klasycznym miejscem, w którym powinny mieszkać trolle (Blomning et al. 1911). Z takim założeniem wybraliśmy się zdobywać szczyty. Wkrótce okazało się, że nasze przypuszczenia były słuszne.
Swoją drogą, niewprawny trollolog mógłby przypuszczać, że na poniższym zdjęciu znajduje się długi nos (po prawej stronie czarnego oka, od środka zdjęcia w dół), ale oczywiście ten kształt nosa nie może w żadnym wypadku występować u trolli górskich, co wyczerpująco udowodnili Lack i Jokkmokk (Lack, Jokkmokk 2020).
Po prawej stronie zdjęcia widzimy śpiącego trolla w pozycji na wznak. Po prawej stronie jest głowa (niestety ucięta na zdjęciu, ale, jak widać, nie wszyscy członkowie naszej ekipy, mimo że mają tytuł doktora, radzili sobie z nowoczesną technologią fotograficzną), dalej – idąc w lewo – wyróżnić należy nos, którego najwyższy punkt (tzw. czubek) to najwyższy punkt góry po prawej stronie zdjęcia. Nos ma wyraźny kształt kulfoniasty, czyli mamy tu do czynienia po prostu z trollem górskim. Dalej – idąc w lewo – tuż pod nosem, widać rozwartą paszczę, później obniżenie szyjne, a następnie właściwych rozmiarów brzuchol.
Troll wygląda na młodego, gdyż w gruncie rzeczy nie jest zbyt duży, może mieć naszym zdaniem co najwyżej 1000-1500 lat.
Kolejne znalezisko jest odkryciem przełomowym. Otóż udało nam się spotkać skalnego mrówkolwa, o którym pisali Blomning (Blomning et al. 1931), a szczególnie Jansson (Jansson 1945), ale poza tymi pracami ciężko o jakiekolwiek inne wzmianki. Tu na zdjęciu szczególnie okazale prezentuje się trąba, lekko zawinięta w dół (po prawej), nad którą (po jej lewej) widzimy takie dwa śmieszne uszka, typowe dla mrówkolwów, no a dalej w lewo resztę mrówkolwa oczywiście.
Z braku wyczerpującej literatury na temat mrówkolwów trudno nam było dokonać bardziej precyzyjnych badań. Praca Jansson wskazywała natomiast na to, że mrówkolwy należą raczej do stworzeń, które nie gustują w herbatce, toteż kontynuowaliśmy badania w innych partiach wyspy. Na szczęście Reunion jest dość duży i ma mnóstwo tajemniczych zakamarków.
Jak już wspomnieliśmy uprzednio, Reunion jest wyspą i jak udało nam się ustalić po długiej, ale merytorycznej dyskusji, otacza ją ocean. Bardzo liczyliśmy w tej sytuacji na spotkanie trolli plażowych, szeroko opisywanych w literaturze trollomarynistycznej (Brzeziński, Lack 2019) i – czego nie omieszkam nadmienić – nie przeliczyliśmy się.
Po prawej stronie zdjęcia widzimy łeb klasycznego trolla morskiego, co poznajemy po nosie płetwowatym (Lack, Jokkmokk 2020). Łeb opiera się nosem o lawę – widać w tej pozycji troll zasnął, zmęczony spacerem po dnie morskim. Na górze łba widzimy charakterystyczne pionowe uszka – podniesione, żeby się woda do uszu nie nalewała, bo to dla trolli nieprzyjemne.
Troll plażowy nie jest stary, może mieć nawet około 100-200 lat, więc zapewne często się budzi. Charakterystyczną cechą wielu gatunków trolli jest jednak to, że lubią zasypiać w tej samej pozycji, co oznacza, że przy kolejnej drzemce zapewne łatwo go będzie znaleźć w podobnej pozie w innej części wyspy.
I na koniec chcielibyśmy zaprezentować trolla lawowego płaskiego. Nos rurkowaty, widoczny w dolnej lewej części zdjęcia jest wykręcony wyraźnie w lewo (na zdjęciu w prawo), co wg badań ułatwia trollom spanie (Brzeziński 2021). Liczba bruzd na czole wskazuje na wiek trolla (w przypadku trolli lawowych czym więcej bruzd tym starszy troll). Tu, podobnie jak w poprzednim przypadku, mamy okaz trolla raczej młodego, prawdopodobnie w wieku poniżej 100 lat.
Konkluzje
Ekspedycja Uniwersytetu Trollowego na Reunion była ogromnym sukcesem. Odnaleźliśmy wiele trolli, a przecież to dopiero początek badań. Przełomowe odkrycia, takie jak mrówkolew skalny, starożytny troll zdziadziały, bądź też psitrolle, wskazują na epokowy wręcz wymiar rezultatów naszej wyprawy. Stąd liczymy na obfite dofinansowanie naszego programu badawczego wysp mórz południowych w latach 2023-2030.
Podziękowania
Przy okazji chcielibyśmy też podziękować kolegom z Instytutu Dżemologii, którzy akurat byli na podobnej ekspedycji i odkryli konfiturę ze słodkich ziemniaków, za użyczenie dżemu do croissanta.
Bibliografia
prof. dr hab. Sven Blomning, prof. dr Stena Lack, dr Karl Ängsklocka – O występowaniu trolli. Podstawy trollologii, Trollhättan 1911
dr. hab. Sven Jokkmokk, prof. dr hab. Karl Lack – Gdzie są wielkie nosy na obszarach postkolonialnych, Sztokholm 2018
prof. dr hab. Karl Lack, dr hab. Sven Jokkmokk – Wszędzie widać nosy, jak się dobrze przyjrzeć, Oslo 2020
prof. dr Saga Kallax, dr hab. Sven Jokkmokk – Kształty wielkich nosów w mchu, Trollhättan 2019
dr Signe Värdera, prof. dr Saga Kallax, prof. dr hab. Karl Lack – Kamienne uszy i inne rzeczy wystające z krzaków, Sztokholm 2021
John Bauer – The best of John Bauer, a selection of tales from Among Gnomes and Trolls, Sztokholm 1931
prof. dr. hab. Sven Grunka, dr Signe Värdera – Szacowanie wieku trolla na podstawie grubości porastającego go mchu, Göteborg 1999
prof. dr hab. Anna Sosnowska – Misie i trolle tygrysie a problem eutrofizacji w pierwszych dekadach XXI wieku – Warszawa 2021
prof. dr hab. Anna Sosnowska, prof. dr Saga Kallax – Psiczyny psikusów psitrolli – Warszawa 2018
Tove Jansson – Małe trolle i duża powódź, Helsinki 1945
mgr Jacek Brzeziński, prof. dr hab. Karl Lack – Może trolle, może morze, czy ktoś wie to i pomoże?, Warszawa 2019
dr Signe Värdera – Ryje z kory. Podstawowa klasyfikacja przydrzewnych, Sztokholm 1981
mgr Jacek Brzeziński – Kręcenie nosem a bezsenność trolli morskich, Warszawa 2021
Przypisy
¹ Tubylcy nazywają tę wyspę La Réunion, ale będziemy w tekście trzymać się polskiej, naukowej nazwy.